Siostra czarodzieja (Irena Tuwim, „Łódzkie pory roku”)

Siostra czarodzieja

W znanym wierszu Jerzy Harasymowicz dowodzi, że niełatwo jest być żoną poety :

One mają w sobie coś z ptaka i leśnej wróżki

Ich świata melon zielony daleko rośnie od ludzkich dróg

Od ludzi mają widły plotek które dziobią ich nóżki

Od poetów serca czerwony głóg 

Dzięki Łódzkim porom roku Ireny Tuwim właśnie dowiedziałam się, co to znaczy być siostrą poety.

Pierwsze lata życia Irenki i Julka nie upłynęły w idyllicznej atmosferze. Dzieciństwo zapamiętali jako „pełne zmór i strachów, i lęków nocnych, uwikłane w mity ponurej codzienności”[1]. Co budziło przerażenie? Wiele rzeczy i osób. Na przykład okrucieństwo w baśniach, Cyganie czy myśl o śmierci rodziców. Niechlubną rolę odegrała tu służąca, Mania Bednarek, która perfidnie znęcała się nad dziewczynką.

Mieszkanie na ulicy Andrzeja w Łodzi nie było ostoją dającą poczucie bezpieczeństwa. Ojciec we wspomnieniach Ireny występuje w roli epizodycznej, jako człowiek sfrustrowany, niespełniony i melancholijny. Wciąż nieszczęśliwa, zamyślona, pogrążona w tęsknocie za czymś innym matka ciągle zamartwiała się tym, że Julek łobuzuje i ma złe oceny, a Irenka to najbrzydsze dziecko na świecie. Plamka na policzku syna spędzała jej sen z powiek: „była wiecznie jątrzącą się raną jej serca”[2]. Pani Adela uważała, że za sprawą znamienia na buzi Julek był upośledzonym odmieńcem, napiętnowanym przez naturę.

Adela Tuwim, matka Ireny i Juliana.

[Źródło zdjęcia]

„Nienawistne dzieciństwo”[3] czyniła znośniejszym opiekunka i służąca w jednej osobie, rubaszna Antosia, za którą Irenka wprost przepadała. Trudno się dziwić. Pogodny charakter, wszechstronna wiedza, ciekawość świata, dar gawędziarstwa, poczucie humoru (jej głośne chichoty w czasie spektaklu „Wesela” wywołały oburzenie siedzących obok widzów), niezwykła pamięć i spostrzegawczość świadczyły o wyjątkowej osobowości. Choć była analfabetką, jej bajki, opowieści i rymowanki na pewno podsycały talent literacki małych słuchaczy.

Na szczęście oprócz Antosi był jeszcze niezwykły brat, „alchemik i magik”[4], który nauczył Irenkę spoglądać w niebo. Również w sensie dosłownym: pokazał jej Wielką Niedźwiedzicę, Mleczną Drogę i Warkocz Bereniki. Julek pojawia się w książce zaledwie  parę razy, jednak jego obecność w życiu młodszej siostry wyczuwalna jest nieustannie. I to bardzo szczególna obecność: „Julka przez całe życie uważałam za czarodzieja”[5].

Rozsiane w Łódzkich porach roku wspomnienia o bracie - tak jak zwykle w pamięci dziecka - zapisały się w formie pojedynczych obrazów:

• Julek, który „wodę sodową w bufecie zapija i wafle czekoladowe zajada”[6], gdy na ulice Łodzi dociera rewolucja 1905 roku.
• Julek, którego nie ma, bo wyjechał na świąteczne ferie do wujostwa do Warszawy, a Irenka tęskni tak bardzo, że godzinami płacze za szafą i zrobiła sobie mały kalendarzyk na nitce, z którego codziennie zrywa jedną kartkę, a jest ich dokładnie tyle, ile dni brat będzie poza domem.
• Julek, który wyjada resztki tortu po przyjęciu z okazji rocznicy ślubu rodziców.
• Julek, który uciekł do ciotki do Sieradza, bo miał kiepskie stopnie na świadectwie.
• Julek na koncercie, rozpłomieniony i szczęśliwy: „jest cały melodią, którą jutro w domu będzie odśpiewywał precyzyjnie, z każdym najcieńszym niuansem”[7].
• Julek naśladujący pogwarki i kłótnie ptaków.
• Julek - hodowca węży i jaszczurek.
• Julek robiący chemiczne eksperymenty w buteleczkach po lekach.
• Julek tańczący walca. Nie wiadomo, czy to był „Grande Valse Brillante”.

Irena Tuwim z bratem.

[Źródło zdjęcia]

Uwaga Ireny Tuwim nie koncentruje się wyłącznie na rodzinie. Jak sugeruje tytuł książki, autorka ocala od zapomnienia również Łódź z początku dwudziestego wieku. Miasto wielkich kontrastów. Dziewczynka podziwia suknie z błękitnych atłasów i morelowych aksamitów obszywane sobolami, płaszcze gronostajowe za pięćdziesiąt tysięcy rubli, ekskluzywne kinderbale. Pachnąca luksusem Łódź, zamożna i dostatnia, obdarowuje koncertujących artystów wykwintnymi bukietami, na przykład w formie skrzypiec wykonanych z fiołków i konwalii. Ich cena wynosi dokładnie tyle, co miesięczna pensja ojca Irenki i Julka. Jest też Łódź żyjąca z dnia na dzień w nędzy, regularnie pukająca do drzwi państwa Tuwimów pod postacią pary żebraków: nafciarza i śledziary. Bieda ma dławiący zapach wilgoci, kapusty i obierek - tak na przykład pachnie u Kowalskich, sąsiadów Ireny i Juliana. Autorka podkreśla, że jej rodzina sytuowała się gdzieś pośrodku. Wspomina wiecznie niedogrzewane mieszkanie, w którym marzły nie tylko paluszki (bim bom) i czarny, pluszowy płaszcz matki, który przerabiany był tyle razy, że w końcu zamienił się w kusy żakiecik.

Tytułowe pory roku były rzeczą umowną. Łódź w tamtych czasach  to kamienna pustynia bez śladów przyrody. Trudno to sobie wyobrazić, ale z okien mieszkania przy ulicy Andrzeja nie było widać ani jednego drzewa. Trzeba się było wybrać do parku. Dopiero podczas wakacyjnych wyjazdów do Inowłódza nad Pilicą dzieci zetknęły się z naturą i ją pokochały: „Opylone miałką pozłótką dziewanny i lila macierzanki były to teraz moje nowe, śliczne znajome, o których istnieniu wiedziałam dotąd tylko ze słyszenia”[8]. 

Macierzankowy fragment to jeden z dowodów na to, że polszczyzna Ireny Tuwim jest niewyobrażalnie piękna, a słowa z myszką (na przykład epuzer czy fiksatuar) jeszcze dodają jej uroku. Autorka była nie tylko wybitną tłumaczką, ale i utalentowaną pisarką. Tak charakteryzuje małą Helcię, córkę Antosi:

„Dziewczynka miała krzywe, pałąkowate nóżki, rzadkie zęby i jak złotorude nitki, mięciutkie włosy. Na cienkiej szyjce nosiła na łańcuszku krzyżyk z jasnego złota. Gdyś­my wchodzili do kuchni, dygała grzecznie, mówiła szep­tem, jakby to stanowiło dla niej wysiłek, i zdawała się nie widzieć otoczenia. Miało się wrażenie, że ledwo istniała, że za lada podmuchem mogłaby wzlecieć w górę, jak pu­szek wypłynąć przez kuchenne okno i bujać w po­wietrzu”.[9]

Łódzkie pory roku składają się z pięciu rozdziałów. Ostatni różni się od poprzednich. Opowiada o odwiedzinach dorosłej już Ireny u matki w szpitalu psychiatrycznym w Otwocku. Wizyta miała miejsce tuż przed wybuchem wojny. To bardzo przejmująca część książki. Pozornie chłodne, rzeczowe sprawozdanie z ostatniego spotkania z matką tak naprawdę jest krzykiem rozpaczy: autorka wtedy nie wiedziała, gdzie i w jaki sposób zginęła Adela Tuwim. Może tak było lepiej?

Cieszę się, że dzięki Łódzkim porom roku miałam okazję bliżej poznać jedną z moich ulubionych tłumaczek, która kojarzy mi się z ukochanymi książkami dzieciństwa. Przy całej sympatii dla genialnego Julka, to właśnie trzymająca się w cieniu, poważna Irenka budzi mnóstwo ciepłych uczuć. Tutaj znajdziecie sporo informacji na temat jej późniejszego życia. 

______

[1] Irena Tuwim, Łódzkie pory roku, Wydawnictwo Literackie,  1956, s. 9.

[2] Tamże, s. 19.

[3] Tamże, s. 55.

[4] Tamże, s. 10.

[5] Tamże, s. 95.

[6] Tamże, s. 37-38.

[7] Tamże, s. 84.

[8] Tamże, s. 95.

[9] Tamże, s. 28-29.

Moja ocena: 5

Irena Tuwim.

[Źródło zdjęcia]

Świątecznie

Elsa Beskow.

[Źródło]

"Pośród narastających zapachów rybnych, grzybowych i kapustnych podjęto wreszcie metodyczne dekorowanie choinki, jak zwykle przy licznych starciach kompetencyjnych i dyskusjach na temat sztuki kompozycji. Jak co roku, efekt tej zbiorowej pracy sprawiał wrażenie zastygłej eksplozji miłego chaosu, przy czym decydujące, finalne muśnięcia należały tradycyjnie do dziadka. [...]
Osobom postronnym choinka taka zapewne wydawać by się mogła niepiękna i nieciekawa. Dla członków rodziny jednak była jeszcze jednym znakiem, niosącym błogie poczucie bezpieczeństwa, które rodzi się z trwania odwiecznego porządku estetycznego. Co więcej, wśród tych wszystkich znaków nawet fakt, że babcia swoim zwyczajem zapomniała wyjąć karpia z zamrażalnika (a dziadek zapomniał, że w dowód miłości miał o tym jej zwyczaju pamiętać), nie zdziwił i nie zaniepokoił nikogo. Siła tradycji jest ogromna".

Małgorzata Musierowicz, McDusia, Akapit Press, 2012, s. 158.

Życzę Wam pięknych i niezapomnianych Świąt Bożego Narodzenia. Błogich i pełnych poczucia bezpieczeństwa. I niech wystarczy czasu na niespieszne pogawędki, kontemplację choinkowych ozdób i bukietu kuchennych zapachów. Nie tylko rybnych, grzybowych i kapustnych, ale też imbirowo-cynamonowo-miodowych.

A pod choinką oczywiście...

I pamiętajcie o karpiu w zamrażalniku! :)

„Przeklęty bigos kłamstw” (Gunnar Gunnarsson, "Czarne ptaki")

„Przeklęty bigos kłamstw”

Moje poprzednie spotkanie z literaturą islandzką nie pozostawiło pięknych wspomnień. Powieść Skugga Baldur Sjóna okazała się hermetyczna, a polski przekład z atrakcjami typu „wstrząs wczasieciążowy” sprawił, że czytanie tej książki przypominało mozolne przedzieranie się przez skandynawskie śniegi. Sięgając po wydane w 1929 roku „Czarne ptaki” Gunnara Gunnarssona miałam przeczucie, że tym razem tłumaczenie dostarczy mi zgoła innych wrażeń estetycznych. Jego autorem jest bowiem Leopold Staff. Umieram z ciekawości, skąd u naszego poety zainteresowanie językiem duńskim, w którym została napisana powieść. Gunnar Gunnarsson, podobnie jak wielu jego rodaków, wyjechał za chlebem do ojczyzny Andersena i mieszkał tam aż trzydzieści dwa lata. Początkowo pisał tylko po duńsku, bo chciał, żeby jego twórczość miała większy zasięg. 

Wprawdzie okładka i tytuł książki nie obiecywały słonecznej, beztroskiej opowiastki, ale ładunek czarnego pesymizmu, który pogłębiała surowa, mroźna sceneria, po prostu mnie zmiażdżył. Gunnarsonn nie oszczędza czytelnika - w „Czarnych ptakach” traci życie pięcioro dzieci i kilkoro dorosłych, a złowieszcze słowa Bjarniego: „Ludzie nie mogą sobie pomagać. […] Ludzie mogą się tylko zabijać”[1] brzmią posępnie w pamięci czytelnika do ostatniej strony. I jeszcze długo potem.

Opowieść jest silnie odsadzona w realiach, ale czasem przypomina baśń, a dzieje się tak między innymi za sprawą imion bohaterów (na przykład Malfridur, Gudmundur, Steinunn, Torbergur, Egil, Torgrim, Sigmundur), które przywodzą na myśl skandynawską sagę. Surowe oceny moralne i styl niektórych fragmentów sugerują pokrewieństwo z biblijnymi przypowieściami. Atmosferę zagrożenia i rozpaczy potęgują tytułowe czarne ptaki, które pojawiają się kilkakrotnie.

Przekład Leopolda Staffa zgodnie z przewidywaniami okazał się znakomity. Chwilami drażnił mnie tylko osad młodopolskich egzaltacji. Sędzia Scheving tak oto woła do służącej: „Złotowłosa! […] Czyś niema, o wysokopierśna, o słoneczna!”[2], co na pewno nie stanowi szczytowego osiągnięcia w kategorii naturalnych dialogów. Szczególnie pięknie i poetycko brzmią natomiast opisy islandzkiej scenerii, która w milczeniu towarzyszy tragedii bohaterów. Jak często bywa w literaturze skandynawskiej, przyroda staje się tłem dramatycznych wydarzeń, których sprężyną są ludzkie namiętności. Jej dojmująca ponurość współgra z nastrojami bohaterów: „Bezradnie patrzyłem dokoła. Niebo wisiało szare i zimne, znowu brzemienne śniegiem. Zdawało się, jakby całe życie miało utonąć w lodowatej szarości i zdrętwiałym zimnie”[3].

W świecie Gunnarssona mrok i ciemność nabierają znaczeń symbolicznych: „I noc minęła. Ta noc, która była jak otchłań niedoli i przez której gęstą jak krew ciemność nadzieja i wiara przeświecały słabo jak dalekie gwiazdy; jak te zmarzłe i płonące gwiazdy, dokoła których rozpaczliwie krążą nasze ślepe sny i krótkowzroczne oczy”[4]. Powieść sprawia wrażenie skąpanej w lodowatym świetle księżyca, a mroczny nastrój kojarzył mi się z filozofią Kierkegaarda.

Poza rozbudowaną warstwą filozoficzną, religijną i etyczną „Czarne ptaki” można też odczytać jako powieść kryminalną. Źródłem nieszczęść bohaterów jest zbrodnia. Autora interesują bardziej konsekwencje czynów głównych postaci niż ich motywacja. Na oczach czytelnika toczy się proces sądowy, który chwilami sprawia wrażenie parodii. Wyraźnie widać, że wszyscy są całkowicie przekonani o winie oskarżonych: „Są winni, oboje. Wystarczy spojrzeć na nich, aby się o tym przekonać!”[5]. Uczestnicy dziwnego spektaklu wydają się rozdrażnieni, że muszą w nim brać udział i że trwa tak długo. Sędzia Scheving zapomina o zaprzysiężeniu oskarżyciela i obrońcy, w czasie procesu zażywa tabaki, wódką zapija „przeklęty bigos kłamstw”[6], a jego poglądy na temat prawa wywołują dreszcze: „Prawda jest zawsze najprzyjemniejsza. Ale nie jest zgoła niezbędna. Wcale nie!”[7].

„Czarne ptaki” odczytałam też jako żarliwy protest przeciwko karze śmierci i makabrycznym torturom, którym poddawani są skazańcy. Powieść jest owocem przemyśleń autora na temat zbrodni i kary, odpowiedzialności za popełniane czyny. Istotną rolę odgrywają też refleksje Gunnarssona na temat religii. Główny bohater powieści, a zarazem narrator, jest młodym proboszczem, choć jego imię, Eiulvur, kojarzyło mi się raczej z elfem, a nie z osobą duchowną.

Wcale nie zdziwiła mnie informacja o tym, że Gunnar Gunnarsson aż trzykrotnie otarł się o Nagrodę Nobla. Dopiero niedawno ujawniono, że Szwedzka Akademia wzięła pod uwagę tajemnicze względy pozaliterackie. W biografii islandzkiego pisarza nie znalazłam żadnych grząskich tematów. Przypadek tegorocznego laureata, Mo Yana, świadczy o tym, że niefrasobliwość komitetu bywa równie szkodliwa jak nadmierna ostrożność.

_____
[1] Gunnar Gunnarsson, Czarne ptaki, tłum. Leopold Staff, Wydawnictwo Poznańskie, 1974, s. 77.
[2] Tamże, s. 95.
[3] Tamże, s. 42.
[4] Tamże, s. 159.
[5] Tamże, s. 149.
[6] Tamże, s. 104.
[7] Tamże, s. 149.

Moja ocena: 4

Gunnar Gunnarsson.

[Źródło zdjęcia]