Max Kirnberger, "Fotografie getta: Lublin 1940"

Lubelska Atlantyda

O Maksie Kirnbergerze wiemy niewiele. Pracował jako nauczyciel przedmiotów artystycznych w szkole dla niesłyszących. Prawdopodobnie pasjonował się fotografią. Przypuszczalnie posiadał talent plastyczny. Zapewne cechowała go wrażliwość, dar obserwacji i poczucie humoru. Na pewno był oficerem Wehrmachtu i w czasie wojny stacjonował w Lublinie.

Na album „Fotografie getta: Lublin 1940” składają się kolorowe zdjęcia dzielnicy żydowskiej. Wszystkie wykonał Max Kirnberger. Na dźwięk tytułu tej książki z niepokojem oczekujemy dramatycznych fotografii, odmalowujących śmierć i cierpienie. Tymczasem album zawiera obrazy powszedniego życia, portrety mijanych osób, scenki uliczne. Oglądani przez nas ludzie zdają się wierzyć, że kataklizm dziejowy można przezwyciężyć codzienną krzątaniną, skupieniem się na pozornie prozaicznych czynnościach. Rozmawiają, spacerują, sprzedają placki kartoflane, stoją w kolejce do studni, kupują deski do krojenia w kształcie świnek. Być może wbrew intencjom autora zdjęć, są one apoteozą codziennego heroizmu.

Gdybyśmy nie wiedzieli, że przedstawiają getto, najprawdopodobniej uznalibyśmy te zdjęcia za reporterskie wprawki. Jedynym elementem niepasującym do układanki są dziwne opaski na rękawach modelek i modeli, czasem lekko spłoszony wzrok, czasem spuszczona głowa. Jednak w oczach utkwionych w obiektyw nie czai się strach. Niektóre twarze wręcz rozpromienia uśmiech, odnosimy wrażenie, że fotografowi udało się nawiązać przyjazny kontakt z ludźmi, zanim zostali uwiecznieni na kliszy. Zdjęcia milczą na temat tego, co było potem. Czy spotkanie zakończyło się miłym pożegnaniem, czy wybuchem złości nadczłowieka?

Oprócz wzruszenia album wywołuje też ogólniejsze refleksje na temat etycznych aspektów sztuki. Kirnberger wiedział, co to jest getto. Miał świadomość, po co zostało stworzone. Takie miejsce musiało generować silne emocje, dramaty, nietypowe sytuacje – to istny raj dla fotografa! Może stąd pomysł podszytego okrucieństwem foto-safari w lubelskim getcie? A może było zupełnie inaczej? Może pogodnymi zdjęciami autor chciał uspokoić kogoś, kto na niego czekał w Niemczech, odchodząc od zmysłów ze zmartwienia? Może próbował ocalić ginący na jego oczach świat? Może nadając formę artystyczną okrutnej rzeczywistości, pragnął uratować samego siebie? Zmarł w 1983 roku i już nigdy nie poznamy odpowiedzi na te pytania. Przed śmiercią przeczuwając, że jego kolekcja zdjęć jest wartościowym dokumentem, przekazał je Deutches Historisches Museum w Berlinie. Stąd trafiły do Lublina.

Autora zdjęć najbardziej interesują ludzie. Budowle występują tylko jako tło, ale "Fotografie getta: Lublin 1940" to również ciekawa kronika architektury miasta. Pokazuje miejsca które już nie istnieją, natomiast tym, które ocalały nadaje nowy wymiar. Stanowi też kopalnię wiedzy na temat strojów i przedmiotów codziennego użytku. Nie ma już żydowskiej dzielnicy w Lublinie, ale dzięki fotografiom niemieckiego żołnierza wciąż istnieje ona w naszej pamięci.

Strona wizualna albumu jest bardzo ciekawa. Przede wszystkim daje się zauważyć staranna , widoczna nawet w doborze kroju czcionki, stylizacja na starą książkę, na ocalały z pożogi rodzinny album. Wstęp i komentarze przeczytać możemy po polsku, po hebrajsku i po angielsku, co nadaje publikacji charakter uniwersalny. Album wydany został przez Ośrodek „Brama Grodzka-Teatr NN”, który skupia grupę troskliwych strażników pamięci.

Podobno jeden obraz wart jest tysiąc wyrazów, ale mimo wszystko odnoszę wrażenie, że te zdjęcia czekają na poetę, który dodając do nich słowny komentarz sprawi, że staną się jeszcze bardziej żywe i przejmujące.

Album "Fotografie getta: Lublin 1940" dostępny jest w całości w wersji elektronicznej na stronie Biblioteki Multimedialnej Teatru NN.

Moja ocena: 5+

Kilka zdjęć z albumu:

Alexander McCall Smith, "La's Orchestra Saves the World"

Watch out for La's Orchestra, Herr Hitler! *

Do przeczytania powieści Alexandra McCall Smith'a "La's Orchestra Saves the World" zachęciła mnie ta ciekawa recenzja. Bohaterka książki już od początku wzbudziła moją sympatię za sprawą imienia: Lavender, za którym nawiasem mówiąc nie przepadała. Uwielbiam lawendę, a jednym z moich marzeń jest zobaczyć kiedyś pola lawendowe. Motyw kwiatów lawendy w utworze powtarzał się zresztą, ku mojej radości, kilkakrotnie.

Pomimo faktu, że tłem wydarzeń jest druga wojna światowa, a losy bohaterki nie są usłane różami, książka emanuje ciepłem, spokojem i pogodą ducha. Przypuszczam, że świetnie sprawdza się w roli terapeutycznej lektury na rozterki, czy trudne chwile. Jej filozofia jest prosta, ale skuteczna. Aby czynnie przeciwstawiać się złu niekoniecznie trzeba być Wolnością wiodącą lud na barykady. Swoją niezgodę można manifestować poprzez codzienne trwanie pomimo wszystko, poprzez sprawianie, żeby życie innych ludzi stało się choć odrobinę lepsze. Tak jak La, która ratuje świat opiekując się kurami i prowadząc amatorską wiejską orkiestrę. Takie zakotwiczenie w szarej rzeczywistości pozwala funkcjonować nawet w warunkach ekstremalnych.

Książka ta nie jest wyłącznie wzruszającą historią miłosną, jest też peanem na cześć muzyki, która nie tylko daje przyjemność, pociesza, leczy, umożliwia ekspresję lęków i innych emocji, ale też odgrywa znacząca rolę w życiu społeczności, integruje, pozwala zamanifestować poglądy i postawy, poczuć się niezbędną częścią większej zbiorowości. Warto nadmienić, że sam Alexander McCall Smith gra na fagocie w zespole o dowcipnej nazwie: Really Terrible Orchestra.

Miłośnicy angielskiej prowincji również będą ukontentowani opisami wiejskich realiów i galerią ciekawych, zabawnych postaci (na przykład malkontent Henry Madder). Przypuszczam, że dzięki "La's Orchestra Saves the World" okolice Suffolk zyskały wielu miłośników. Autor chciał też oddać cześć Polsce i Polakom. Jednym z głównych bohaterów jest lotnik z Krakowa, który w związku z wypadkiem i częściową utratą wzroku nie może już służyć w RAF-ie. Tu mała dygresja: w rodzinie męża mamy postać bardzo podobną do Feliksa, też Polak-lotnik RAF-u, też zakochał się w cudzoziemce (Belgijka), też nie wrócił do kraju. Obraz ówczesnej sytuacji politycznej nakreślony przez McCall Smith'a wydał mi się trochę uproszczony, a znajomość polskich realiów może nie zawsze najwyższej próby (np. nasz rodak ma na nazwisko Dabrowski przez "a"), natomiast Kraków to "Krakow"), ale intencje autora były na pewno szlachetne. Powieść bardzo polecam, nie tylko tym, którzy chcieliby spojrzeć na Polskę i Polaków oczami innej nacji.

Ze względu na czas i miejsce akcji, tematykę i nastrój książka bardzo kojarzyła mi się ze „Stowarzyszeniem Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek” Mary Ann Shaffer i Annie Barrows. Co ciekawe, w powieści Alexandra McCall Smitha też występuje takie kryzysowe ciasto - tym razem z marchewek :) ** Odniosłam wrażenie, że "La's Orchestra Saves the World" jest napisana sprawniej, ma bardziej zwartą konstrukcję. Podobała mi się kompozycja klamrowa - książka kończy się w momencie w którym się zaczyna. Natychmiast po przeczytaniu ostatniego zdania, wróciłam do kilkunastu pierwszych stron.

Na koniec odrobina dziegciu. Wątpliwości budzi we mnie łatwość, z jaką La uporała się z poważnymi problemami osobistymi, jakie spotkały ją na początku opowieści. Nie oczekiwałam histerycznych łkań, ale bohaterka wykazała wręcz nadludzką odporność na stres. Jeszcze jedna wątpliwość. Z noty wydawcy wynika, że autor stworzył ponad sześćdziesiąt książek (!), na jego stronie internetowej znalazłam informację, że w tym roku planowane jest wydanie czterech (!) nowych pozycji. Z jednej strony wzbudza to mój podziw, ale z drugiej odczuwam pewien niedosyt - gdyby pisarz poświęcił więcej czasu opowieści o La, trochę bardziej ją rozbudował, pogłębił portrety psychologiczne postaci, na pewno książka zyskałaby na tym.

---
* Alexander McCall Smith, "La's Orchestra Saves the World", Abacus, 2008, s. 179. s.198.
** Tamże, s.198.

Moja ocena: 5-

Alexander McCall Smith

Linda Olsson, "Niech wieje dobry wiatr"

Tam, gdzie rosną poziomki

Boję się pisać o tej książce. Boję się, bo jest podobna do utworu pisanego przez jej bohaterkę: „Miała wrażenie, jakby jej opowieść stanowiła delikatną pajęczynę wymagającą najwyższej ostrożności” *. Boję się, że niezdarnie uszkodzę pastelową sieć, próbując nazywać słowami to, co jest po prostu zbyt ładne, by ubierać w wyrazy.

Punktem wyjścia „Niech wieje dobry wiatr” jest spotkanie dwóch kobiet. Veronika postanawia zamieszkać w szwedzkiej wiosce na odludziu, aby dojść do siebie po traumatycznych przeżyciach. Chce także w ciszy i spokoju pracować nad kolejną powieścią. Przypadkowo nawiązuje kontakt z mieszkającą obok Astrid, samotną, ekscentryczną staruszką, nazywaną przez lokalną społeczność „wiedźmą”.

Wydawałoby się, że z tej znajomości nie wyniknie nic ciekawego. Na pierwszy rzut oka między kobietami zieje przepaść. Różny wiek, wykształcenie, zainteresowania. Jednakże są też podobieństwa, które sprawią, że powstanie między nimi silna więź. Astrid i Veronikę cechuje wielka wrażliwość, obydwie doświadczyły goryczy utraty, obydwie kryją w sobie psychiczne blizny. Rozmawiając ze sobą, wspólnie spędzając czas, oczyszczają się z tłumionych przez całe lata lęków i złych wspomnień. To bardzo znacząca, bezinteresowna przyjaźń, która zmieni je na zawsze. „Najkrótsze muśnięcie miłości może nas wzmocnić na całe życie.” **

Linda Olsson jest uważnym kronikarzem ludzkich uczuć, o których mówi z taktem i delikatnością. Nawet temat tak trudny jak przemoc seksualna wobec dziecka zostaje podjęty z ogromnym wyczuciem, za pomocą oszczędnych, przejmujących środków wyrazu. Jednocześnie na przykładzie losów Astrid autorka pokazuje, że konsekwencje determinują losy ofiary w sposób tragiczny.

Pisarka ukazuje bohaterów bez osądzania, nie potępiając ich uczynków. Wytwarza dziwną więź między Astrid i Veroniką a czytelnikiem, opartą na zrozumieniu i empatii. Nie jestem w stanie uznać Astrid za zbrodniarkę, choć rozumując racjonalnie tak właśnie można odebrać jej postać.

Już dawno nie czytałam książki, w której przyroda odgrywałaby tak znaczącą rolę. Odmalowana niezwykle subtelnie, w konwencji poetycko-baśniowej, solidarnie współgra z przeżyciami bohaterów: „Brzozy, zaledwie w kilka dni, od czystego bladego fioletu poprzez nieśmiałą zieleń przeszły w letnią bujność, a delikatne dzwoneczki zasnuły łąki drżącą powłoką fioletu. Zakwitły drzewa czeremchy, przez kilka intensywnych dni napełniały zapachem powietrze, a potem ich płatki opadły jak śnieg.” *** Linda Olsson jest mistrzynią w kreśleniu słowami lirycznych pejzaży. Odnosiłam wrażenie, że w tych opisach jest nie tylko zachwyt, ale też i nuta nostalgii za szwedzkim krajobrazem, gdyż pisarka obecnie mieszka w Nowej Zelandii.

Bardzo szczególną rolę w powieści odgrywają poziomki. Być może autorka nawiązuje do filmu Bergmana. Profesor Borg w „Tam, gdzie rosną poziomki" też dokonał rozrachunku z własnym życiem, też cierpiał z powodu samotności. Poziomki pojawiają się w książce Olsson wielokrotnie, towarzyszą Astrid w najważniejszych momentach jej życia.

Okładka wydania amerykańskiego z motywem poziomkowym .

Duże znaczenie autorka przypisuje także muzyce. Podobnie jak w „Cudzoziemce” Marii Kuncewiczowej motywem przewodnim jest utwór Brahmsa, tym razem część druga trzeciej sonaty d-moll na skrzypce i fortepian. Piękno muzyki zostaje oddane w sposób bardzo sugestywny, a chwytająca za serce melodia współgra idealnie z nastrojem opowieści.

Autorka jest Szwedką, ale swoją debiutancką powieść napisała po angielsku. Strona językowa powieści, przesycony poezją i melancholią styl, jest jej sporym atutem. Tytuł książki sprawił tłumaczom kłopot. Nie znam języka szwedzkiego, ale już wizualnie „ Nu vill jag sjunga dig milda sånger" [wielkie podziękowania dla M., autorki Szwedzkich reminiscencji za podanie poprawnego tłumaczenia] prezentuje się melodyjnie. W wersji angielskiej („Let Me Sing You Gentle Songs”) nie wywołuje już mojego entuzjazmu. W Stanach Zjednoczonych powieść wydano pod nijakim tytułem „Astrid and Veronika”. Polska wersja „Niech wieje dobry wiatr” niemile mnie zaskoczyła. To też fragment wiersza, który wystąpił w powieści, ale wers o piosenkach pojawiał się znacznie częściej i wydaje się, że był dla autorki ważniejszy. Łatwy optymizm polskiego tytułu do mnie nie przemawia.

Poetycki nastrój książki podkreślają liczne fragmenty wierszy, które zawsze najpierw podane są po szwedzku, a dopiero potem w tłumaczeniu. Tajemniczo i poetycko brzmią szwedzkie słowa, wywołują zaciekawienie i zachwyt, nawet jeśli ich nie rozumiemy. Zaskoczyło mnie to, że język szwedzki jest taki muzyczny.

W roku 2008 Linda Olsson wydała kolejną powieść, „Sonata for Miriam”, jej akcja toczy się miedzy innymi w Polsce. Kiedy ochłonę po emocjonalnym elektrowstrząsie, jakim była dla mnie lektura „Niech wieje dobry wiatr”, na pewno po nią sięgnę.

---
* Linda Olsson, "Niech wieje dobry wiatr", tłum. Urszula Szczepańska, G+J Gruner+Jahr Polska, Warszawa 2008, s. 21.
** Tamże, s. 204.
*** Tamże, s. 75.

Moja ocena: 5

P.S.

Filmik, w którym Linda Olsson mówi o swojej powieści (pomimo fińskich napisów po angielsku).

Warta bliższego poznania jest też strona internetowa pisarki, łącznie z blogiem.